Từ nơi thượng nguồn của đỉnh Kông Lăk và núi Ngọc Rô, hàng chục con suối lớn, nhỏ len lõi trong rừng sâu để rồi hợp lưu tạo nên  hai con sông Ayun và sông Ba uốn lượn kỳ vĩ giữa cao nguyên Gia Lai. Như sông mẹ, sông cha duyên phận gặp nhau, thành một dòng chảy hiền hòa về biển. Kể từ đó, đôi bờ của hai con sông gặp nhau, lịch sử, văn hóa của một vùng đất được hình thành. Cái tên Ayun pa giờ đã trở nên thân thương và rất đỗi tự hào trong lòng người dân bản địa.

Chuyện kể rằng: Ngày xưa, xưa lắm có một đôi trai gái yêu nhau say đắm. Chàng trai tên Pa. Còn cô gái tên Ayun. Chàng Pa sức khoẻ như con voi rừng, mũi tên của chàng bắn ra cùng lúc rụng 10 con chim đang bay trên trời. Nhác thấy bóng chàng Pa trên lưng ngựa, là con cọp, con beo trên rừng đều thaó chạy. Còn nàng Ayun có nước da trắng như bông hoa ê ban, giọng nói trong trẻo tựa tiềng hót của con chim Kơ tia. Tình yêu của đôi trai giá rất nồng thắm, song họ không lấy được nhau bởi chàng Pa chỉ là tôi tớ giúp việc trong gia đình của nàng Ayun. Đau khổ vì không lấy được nhau, Ayun và Pa rủ nhau cùng chết để giữ trọn mối tình đẹp đẽ ấy. Sau khi chết, hai người hoá thành hai  dòng sông Ayun và sông Ba. Nhiều người cho rằng, hàng năm có một ngày vào mùa xuân, chàng Pa và nàng Ayun vẫn hẹn hò nhau tại thung lũng Hồng dưới chân đèo Tô na. Ngày ấy mưa nhẹ, nước sông xanh trong vời vợi. Hoa đua nhau nở, chim đua nhau hót. Khi ấy là mùa xuân về…

Từ huyền thoại của ngày xưa đến hiện thực của ngày hôm nay đang lung linh toả sáng.  Người dân Ayun pa đã có thể tự hào về sự phát triển đi lên ở một  đô thị trẻ. Đi qua thời gian, giờ đây vùng đất Ayun pa đã trở thành một bức tranh màu xanh của những cánh đồng lúa tốt tươi, những đồng mía ngọt ngào và của những vườn cây trĩu quả. Cuộc sống của các buôn làng ngày càng thay da đổi thịt. Hàng ngàn ha ruộng lúa, hoa màu trên vùng đất này, giờ đây được tắm mát bởi dòng nước ngọt lành của công trình đại thủy nông Ayun Hạ, một công trình thủy lợi mang tầm thế kỷ lớn bậc nhất Tây nguyên đã và đang cho những mùa vàng thêm trĩu hạt. Đời sống của người nông dân Ayun pa đã thực sự ổn định và không ngừng được cải thiện. Không chỉ đủ cái ăn, cái mặc, giờ đây chuyện người nông dân làm giàu đã không còn xa lạ với mọi người. Anh Ksor Chang, một nông dân ở xã Ia Sao đã nói với chúng tôi về cuộc sống của gia đình anh và của dân làng mình trong niềm phấn khởi: “ Nhờ biết làm cây lúa nước, trồng cây thuốc lá, cây điều mà thu nhập của gia đình mình khá lên nhiều rồi. Trong làng mình giờ không có ai thiếu ăn thiếu mặc  như trước nữa ”

Để khai thác tốt lợi thế của mình, xứng đáng là đô thị hạt nhân cho sự phát triển toàn vùng phía Đông Nam của tỉnh, từ nhiều năm qua thị xã Ayun Pa đã được quan tâm đầu tư xây dựng toàn diện, làm thay đổi căn bản bộ mặt của một đô thị trẻ. Cùng với thời gian, ngày mỗi ngày ở đô thị  Ayun pa đã có  những công trình kiến trúc hiện đại xen lẫn với nét cổ kính truyền thống của một đô thị mà có thời chính quyền Sài gòn cũ đã chọn làm trung tâm để phát triển của khu vực Cheo Reo – Phú Bổn - Thuần Mẫn, bởi lẽ mảnh đất nầy  không chỉ có lợi thế về giao thương mà còn là vị trí chiến lược quân sự quan trọng trong tuyến phòng thủ phía Đông Nam của Gia Lai . Với quốc lộ 25 đi qua nối Tây nguyên với các tỉnh duyên hải miền Trung và các tỉnh lộ 662, 668 , đường Trường Sơn đông đang được xây dựng…Thị xã Ayun Pa hiện là tâm điểm giao thương của nhiều vùng trong tỉnh . Khoảng cách từ Ayun Pa đến quốc lộ 1A thuộc tỉnh Phú Yên khoảng 130 Km và đến cảng Vũng Rô chưa đầy 150 Km nên thị  xã Ayun Pa  chính là điểm tiếp nhận các loại hàng hóa thủy hải sản, các loại hàng tiêu dùng từ các đô thị lớn về để phân phối đi các vùng lân cận. Chính vì vậy, đến với Ayun Pa hôm nay, chúng ta sẽ nhận thấy một không khí buôn bán giao thương sầm uất và nhộn nhịp.

Hiện tại, thị xã Ayun Pa là trung tâm công nghiệp khu vực phía Đông Nam của tỉnh Gia Lai với trên 150 cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, trong đó một số ngành công nghiệp mũi nhọn của  như : chế biến gỗ, chế biến thực phẩm, sản xuất vật liệu xây dựng, cơ khí… ngày càng được mở rộng, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân trong khu vực. Trong tương lai gần, một khu công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp quy mô vừa cũng được hình thành ở phía Bắc thị xã  lấy nhà máy đường là trung tâm kết hợp với việc xây dựng tiếp các nhà máy rượu, cồn, bột giấy, chế biến nông sản, chế biến thức ăn gia súc, chế biến đồ gỗ xuất khẩu…

Ayun pa hôm  nay  là một đô thị mới ở cửa ngõ phía Đông Nam của tỉnh. Với sự đầu tư đáng kể của nhà nước và sự khơi nguồn tiềm lực trong nhân dân, hệ thống kết cấu hạ tầng không ngừng phát triển. Hệ thống giao thông được đầu tư nâng cấp, cải tạo và mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho Ayun pa trong việc giao thương với các vùng miền trong và ngoài tỉnh. Dấu ấn của thời đại văn minh công nghiệp giờ đây đã có mặt ở hầu khắp các buôn làng, ngõ xóm. Các  công  trình  quốc  kế  dân  sinh, phúc lợi công cộng được nhà  nước quan tâm đầu  tư  xây  dựng,  góp  phần   nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân từ nơi phố thị cho đến các thôn buôn hẻo lánh. Hiện tại, hơn 70 %  số hộ dân của  thị xã Ayun pa  được sử  dụng nước sạch. Tại ngôi nhà của mình, bà Ksor Hoanh, ở Phường Đoàn kết  vừa xả nước từ bể chứa để tắm cho các cháu và giặt đồ, vừa nói với chúng tôi: “Ngày trước, phụ nữ trong buôn phải đi lấy nước suối xa, vất vả lắm, bây giờ có cái nước máy về  buôn chị em rất thích. Nước về tận nhà, vừa sạch vừa mát mẻ, mình không phải đi cõng nước suối xa nữa …”

Thực hiện lời dạy của chủ tịch Hồ Chí Minh “ vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người ”, những năm qua Đảng bộ và chính quyền thị  xã  Ayun pa đã quan tâm đầu tư rất nhiều cho ngành giáo dục, từ cơ sở trường lớp đến chất lượng dạy và học. Nếu so sánh với nhiều địa phương khác trong khu vực thì thị trấn Ayun Pa chính là nơi có hệ thống trường lớp được xây dựng khá khang trang. Tỷ lệ học sinh ra lớp đạt trên 90%. Hệ thống y tế  không ngừng được củng cố và tăng cường về cơ sở vật chất cũng như đội ngũ cán bộ y tế cơ sở, chất lượng khám chữa bệnh được nâng cao, đáp ứng kịp thời các nhu cầu về công tác chăm sóc sức khoẻ ban đầu cho nhân dân. Trong giai đoạn 2007-2010, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thị xã Ayun Pa đã đoàn kết, vượt khó, năng động, sáng tạo triển khai thực hiện có hiệu quả những mục tiêu nhiệm vụ đã đề ra: tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt bình quân 13,2% năm; thu nhập bình quân đầu người đạt 12 triệu đồng/năm; cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng: nông nghiệp chiếm 18,17%, công nghiệp-xây dựng chiếm 43,23%, thương mại-dịch vụ chiếm 38,6%; năng lực sản xuất và kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được quan tâm đẩy mạnh; công tác xóa đói giảm nghèo được triển khai đồng bộ, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống chỉ còn 3%. Quốc phòng-an ninh ổn định, trật tự an toàn xã hội được giữ vững. Hệ thống chính trị từng bước được kiện toàn, củng cố; năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức Đảng được nâng lên đáp ứng được nhiệm vụ chính trị ở địa phương...

Phát huy những thành tựu đạt được, trong thời tới Đảng bộ thị xã Ayun Pa tiếp tục nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng, tận dụng mọi nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ công nghiệp hóa, hiện đại hóa thị xã; đầu tư phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội; giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội; phấn đấu xây dựng thị xã Ayun Pa trở thành vùng kinh tế động lực phía Đông Nam của tỉnh.

“ Đất lành chim đậu”, vùng đất bên ngã ba sông vẫn luôn được bồi đắp phù sa, để cho những người dân bản địa và các dân tộc anh từ nhiều miền quê hội tụ về đây lập nghiệp, góp phần xây dựng vùng đất A yun pa ngày thêm khởi  sắc. Như dòng sông mẹ, sông cha vượt qua bao gềnh thác vẫn xanh một sắc rừng Trường sơn hùng vĩ, vẫn âm vang một tình yêu mãnh liệt giữa đất và người. A yun pa- Huyền thoại xưa vẫn toả sáng lung linh giữa mùa xuân này!

Thanh Thảo
( Bổ sung thêm hình ảnh bởi: Nguyễn Minh Phú)