(GLO)- Dù nắng chiều còn trải trên đoạn sông Pa dọc dài theo xã Chư Mố, huyện Ia Pa (Gia Lai) nhưng bến nước đã đông trẻ già trai gái, kẻ từ ruộng rẫy về, người từ nhà ra... Những giai điệu muôn thuở của đại ngàn hòa với nhịp sôi động của cuộc sống mới khiến bản sắc thung lũng Ayun Pa thêm lấp lánh.

Bến nước và “miền gái đẹp”

Nghiêng chiếc gùi chất đầy những chai nhựa nhỏ bên bến nước Plei Pa Kdranh, Rmah H’Chi bươn mình ra giữa dòng nước mát. Chị tìm đến nơi những bà mẹ cùng trang lứa vừa tắm vừa trò chuyện. Từ phía bên kia sông mang gùi lội về, nước mấp mé ngực, nhóm thiếu nữ Ksor H’Neh, Rcom H’Hiếu, Rcom H’Liêm cố lướt nhanh vào bãi để cất gùi, rồi ríu rít kéo nhau lao ra sông cùng bè bạn... Bến nước càng vui như hội khi cánh đàn ông, con trai cùng đổ ra sông, cả đến người già và đám trẻ nhỏ cũng không thiếu mặt.

Dàn chiêng cổ- báu vật của buôn làng Jrai ở Chư Mố. Ảnh: Phương My

Khi đã no nê dòng nước mát, những bà mẹ, những cô gái vươn dậy bước ra khỏi mặt nước. Họ đứng nghiêng duỗi tóc, vuốt mình cho ráo nước rồi ngồi xuống bãi cát, dùng chiếc vá khoét cát sâu thành vũng để nước rỉ ra đầy, sau đó múc đổ vào chai gùi về. “Làng mình giờ đã có nhiều giếng đào, giếng khoan. Nhưng nước sông Pa vẫn mát và ngọt hơn. Nếu một ngày không dùng là thấy nhớ…”- Ksor H’Lan, cô gái 20 tuổi giải thích. Với khuôn mặt tròn, cặp mắt to dài đen thẳm, cùng nước da ngăm sáng khỏe mạnh, nhìn H’Lan dong dỏng cao, uyển chuyển gùi nước đi trên bãi cát dài giữa đám đông các cô gái trẻ duyên dáng lạ. 

Nhiều già làng kể rằng, thời Pháp thuộc, những quan lại Pháp đến Ayun Pa đều tìm về Chư Mố. Với quyền chức, tiền bạc, phương tiện, họ đã cuỗm đi những hoa khôi của Chư Mố đưa về Quy Nhơn, Tuy Hòa, Nha Trang. Chư Mố là tên hòn núi nhỏ, tròn trịa, xinh xắn nhô mình giữa bình nguyên. Chư Mố có nghĩa là “núi cô gái nhỏ”, theo truyền thuyết là có vị thần núi hiền hậu, độ lượng với con người nhất so với ba vị thần ở các quả núi Sat, Duing, Bhao trong vùng. “Chuyện xa xưa lớp mình khó nói. Còn nay thì tùy người ngoài cảm nhận, mình khen gái quê mình đẹp thì kỳ lắm. Người mình rất kỵ chuyện tự đi khen...”- anh Ksor Thiếu-cán bộ xã Chư Mố khiêm tốn.
                       
Nhiều người Kinh công tác ở thung lũng Ayun Pa đã mê người đẹp Chư Mố và nên vợ nên chồng. “Nhờ cuộc sống người dân ngày càng nâng cao, cái ăn cái mặc được đầy đủ, thoải mái có lẽ đã giúp lớp trẻ Chư Mố đẹp nhiều hơn lên...”- ông Võ Xuân Hồng- nguyên Chủ tịch UBND xã Chư Mố nhận định. Ông Hồng cũng là một trong số nhiều người miền xuôi, đã ở lại với Chư Mố vì phải lòng một người đẹp Chư Mố từ 20 năm trước...

Đất học và của để dành

Cũng như nhiều làng quê khác ở thung lũng Ayun Pa, đời sống ở Chư Mố giờ đã khá lên thấy rõ trong thời buổi xây dựng “nông thôn mới”. Những bãi hoang, kể cả những gò cao đã được san ủi biến thành ruộng lúa nước mỗi năm 2 vụ, năng suất cao và những cánh đồng khô khát đã biến thành ruộng thuốc lá sợi vàng trải dài tít tắp. Hạt lúa không còn là thức ăn quý hiếm phải cất trữ kỹ trong kho mà trở thành hàng hóa chính được dân làng bán đi nơi khác cùng với bắp, mì, thuốc lá sợi vàng.

Nhưng điều đặc biệt hơn của Chư Mố chính là sự học. “Không biết từ bao giờ, Chư Mố đã được coi là miền đất học, là nôi của cái chữ trong cái nôi văn hóa lớn của cộng đồng Jrai thung lũng Ayun Pa”-ông Nguyễn Văn Sỹ- nguyên Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai-Kon Tum nhiều nhiệm kỳ, là một người con xuất sắc của vùng quê Chư Mố, đã không giấu nỗi tự hào mỗi khi có dịp trò chuyện về quê hương mình.

Còn với dân làng có lẽ chuyện học chữ đã trở nên gần gũi, bình thường như cơm ăn, nước uống. “Thấy người lớp trước quý cái chữ, mình cũng phải cố làm theo. Hồi trước khổ hơn nhiều mà người ta còn có được nhiều cái chữ, đời nay dễ học hơn mà không cho lũ nhỏ học thì xấu hổ lắm...”- bà Rmah H’Yoan ở buôn Ama Lim 1, người có 4 con là giáo viên bày tỏ.

Suy nghĩ của bà H’Yoan cũng là của số đông người Chư Mố được truyền lại từ bao đời, đã tạo nên phong trào thi đua học tập sôi nổi của dân làng trong cuộc sống mới hôm nay. Nguyên Chủ tịch UBND xã Võ Xuân Hồng kể mới đây khi được tin xã đang thiếu một nhân viên văn thư lưu trữ, ngay sau đó đã có 20 bạn trẻ lên thị xã Ayun Pa theo học chuyên ngành này. Theo ông Hồng, các bạn trẻ này vẫn biết nhu cầu tuyển dụng của xã không thể đáp ứng mong mỏi của họ, động lực chính vẫn là khát khao khám phá, hiểu biết, học hỏi để hội nhập.  

Và một bất ngờ nữa trong chuyến về Chư Mố lần này, tôi tình cờ biết được hóa ra ở Chư Mố còn có nhà nuôi giữ một con voi- con voi nhà duy nhất còn lại của miền Đông Trường Sơn, như niềm kiêu hãnh của đại ngàn. Đó là con voi cái Yă Tao trên 40 tuổi của ông Ksor Chăm ở buôn Plei Pa Kdranh. 2 năm nay, vì tuổi cao nên ông Ksor Chăm không còn đủ sức để rong ruổi theo con voi vào rừng kiếm cái ăn cho nó nữa, công việc quản tượng này đã được ông truyền dạy lại cho người con rể Ksor Alơh, để anh Alơh thay ông “làm cái việc nên làm”.

Nghe nói gần đây đã có nhiều người đến gạ mua con voi với giá cao, thậm chí có người còn đánh một chiếc ô tô Santafe đời mới trị giá hơn tỷ đồng đến đỗ dưới gầm nhà sàn của ông đòi đổi ngang con voi, nhưng ông Ksor Chăm một mực chối từ. Vì với ông “Voi không chỉ là một tài sản lớn mà là con vật linh thiêng, là niềm kiêu hãnh của dòng họ, buôn làng và hơn hết nghề nuôi, thuần dưỡng voi là bản sắc văn hóa của cha ông truyền lại, phải giữ gìn cho con cháu mai sau”.   

Đã có người ác ý bảo hành động của ông là “dở người”, nhưng tôi hiểu tâm ý sâu xa trong việc làm có phần “dở người” của cha con ông Ksor Chăm-người quản tượng cuối cùng ở cao nguyên Gia Lai: Nuôi voi cũng là một nét văn hóa-Văn hóa voi Tây Nguyên!

Phương My